बचत करावी की गुंतवणूक?

बचत करावी की गुंतवणूक?

वक्ता: प्रा. अमोल देशमुख (अर्थतज्ज्ञ)

 स्थळ: स्नेह सोसायटी क्लब, पुणे

विषय -बचत करावी की गुंतवणूक?

“नमस्कार सगळ्यांना. मी दुर्गेश तुमच्या सोसायटीतला एक तुमच्या मधला एक. आज आपल्या क्लब मध्ये एक वेगळाच विषय घेऊन आपल्यासमोर प्राध्यापक अमोल देशमुख सर आले आहेत. 

आपल्यासारख्या सामान्य व्यक्तीला नेहमीच प्रश्न पडतो की गुंतवणूक चांगली की बचत. मला तरी आत्तापर्यंत असंच वाटतंय की ज्यांचा व्यवसाय आहे त्यांनी गुंतवणूक करायची आणि आपण बचत करायची पण एक दिवस मी देशमुख सरांचं एक आर्टिकल वाचलं तेव्हा लक्षात आलं की अरे या दोन्ही गोष्टींवर संपूर्ण माहिती असणं खूप आवश्यक आहे आणि म्हणून आजच्या कार्यक्रमासाठी मी त्यांना फोन करून विचारलं. ते लगेच तयार झाले. 

 आज आपण या विषयावर त्यांचे बहुमूल्य विचार ऐकूया आणि मार्गदर्शन घेऊ. सुरुवातीला  आपल्या सोसायटीचे अध्यक्ष शांताराम देसाई यांना विनंती करतो की त्यांनी देशमुख सरांचा स्वागत कराव.”

स्वागताचा कार्यक्रम आटोपल्यावर सूत्रसंचालक दुर्गेश पुन्हा म्हणाला,

“देशमुख सर आता तुम्ही तुमच्या कार्यक्रमाला सुरुवात करावी अशी तुम्हाला विनंती करतो.”

देशमुख सरांनी पोडीयमसमोर उभे राहून बोलायला सुरुवात केली.

“मित्रांनो, शुभ संध्या! मी अमोल देशमुख. मी अर्थ तज्ञ आहे. मी आत्तापर्यंत अनेक कंपन्यांच्या कर्मचारीवर्गां समोर या विषयावर बोललो आहे पण आज प्रथमच एका सोसायटीच्या क्लब मध्ये सोसायटीच्या सभासदांसमोर  भाषण देतो आहे. याचं मला कौतुक वाटत आहे.

आज आपण एक अत्यंत व्यवहार्य विषय घेऊन बोलणार आहोत — ‘बचत करावी की गुंतवणूक?’

मित्रांनो,दर महिन्याला आपण पगार घेतो, त्यातून काही खर्च करतो, आणि थोडे पैसे बाजूला ठेवतो. पण नेमकं हे ‘बाजूला ठेवणं’ म्हणजे काय 

 फक्त बँकेत ठेवणं पुरेसं आहे का, की त्या पैशात  काही वाढ झाली पाहिजे असं आपल्याला अपेक्षित आहे ? चला, आज आपण हे अगदी प्रत्यक्ष उदाहरणांसह समजून घेऊ.”

 देशमुख सर ब्लॅकबोर्डवर पहिला आकृतीचार्ट काढतात – 

व्याख्या

संकल्पना

अर्थ

उदाहरण

बचत (Saving)

उत्पन्नातील तो भाग जो आपण खर्च न करता राखून ठेवतो.

पगारातून ₹५,००० दरमहा FD मध्ये ठेवणे

गुंतवणूक (Investment)

पैसा वाढवण्यासाठी तो एखाद्या साधनात लावणे.

त्याच ₹५,००० दरमहा म्युच्युअल फंड SIP मध्ये टाकणे

 दुसरा चार्ट – फायदे आणि तोटे

घटक

बचत

गुंतवणूक

फायदे

सुरक्षित, जोखीम नाही, तातडीच्या खर्चासाठी उपयोगी

पैसा वाढतो, महागाईवर मात, भविष्याची तयारी

तोटे

व्याजदर कमी, महागाईमुळे किंमत घटते

जोखीम असते, अभ्यासाची गरज

कालावधीसाठी योग्य

अल्पकालीन उद्दिष्टे

दीर्घकालीन उद्दिष्टे

“चला, आता गणित पाहूया,”

 (ते खडूने बोर्डावर आकडे लिहितात.)

उदाहरण:

 एका व्यक्तीने २० वर्षे दरमहा ₹५,००० ठेवले —

बँकेत बचत खाते / FD मध्ये (व्याज ५%)

म्युच्युअल फंड SIP मध्ये (सरासरी परतावा १२%)

प्रकार

दरमहिन्याची रक्कम

कालावधी

परतावा

२० वर्षांनी मिळणारी रक्कम

बचत (FD)

₹५,०००

२० वर्षे

५%

अंदाजे ₹१९.८ लाख

गुंतवणूक (SIP)

₹५,०००

२० वर्षे

१२%

अंदाजे ₹४९.९ लाख

 यातुन कोणता निष्कर्ष निघेल?

“दोन्ही ठिकाणी तुम्ही एकच पैसा लावला, पण गुंतवणुकीतून बचतीपेक्षा जवळपास २.५ पट जास्त रक्कम मिळाली!

 हाच फरक आहे ‘पैसा साठवण्यात’ आणि ‘पैसा गुतवण्यात.”

सगळे श्रोते देशमुख यांच्या  बोलण्यामध्ये गुंतून गेलेले होते. देशमुख पुढे म्हणाले,

“महागाई म्हणजे अदृश्य चोर असं आपण म्हणू.

जर दरवर्षी महागाई ६% ने वाढते आहे आहे आणि तुमच्या बचतीला ५% व्याज मिळतंय, तर प्रत्यक्षात तुमचा पैसा दरवर्षी १% कमी होत आहे. म्हणूनच ‘फक्त बचत’ पुरेशी नाही,हे समजून घेऊन

 ‘ गुंतवणूक’ करावी.

देशमुख यांनी ब्लॅकबोर्ड वर पुढचा चार्ट मांडला.

पुढचा चार्ट – योग्य संतुलन

वय

बचतीचा टक्का

गुंतवणुकीचा टक्का

२०–३० वर्षे

२०%

८०%

३०–४५ वर्षे

३०%

७०%

४५–६० वर्षे

५०%

५०%

६० नंतर

७०%

३०%

“जसं वय वाढतं, तशी जोखीम कमी ठेवावी, म्हणून गुंतवणुकीचा हिस्सा हळूहळू कमी करावा.”

 देशमुखांनी गुंतवणुकीचे प्रकार थोडक्यात सांगितले.

निश्चित उत्पन्न (Low Risk): PPF, FD, Post Office Scheme

मध्यम जोखीम: Balanced Mutual Funds, Gold ETF

उच्च जोखीम: शेअर मार्केट, Equity Mutual Funds

अतिरिक्त पर्याय: जमिन, घर, छोटा व्यवसाय

देशमुखांनी एक जबाबदार अर्थतज्ञ या दृष्टीने लोकांना व्यावहारिक सल्ला दिला.

“सर्व पैसा एकाच ठिकाणी ठेवू नका.

 उदाहरणार्थ:

₹२,००० – बचत खाते (Emergency Fund)

₹३,००० – PPF

₹५,००० – SIP (Mutual Fund)

₹१,००० – सोनं/ETFs

 असं मिश्रण केल्यास जोखीम कमी आणि वाढ स्थिर मिळते.”

आत्तापर्यंत मी जे तुम्हाला सांगितले ते तुम्हाला कळले असावे असं अपेक्षित करतो. तुमच्या  मनात काही प्रश्न असतील तर ते तुम्ही मला विचारा. मी त्याचं समाधानकारक उत्तर देण्याचा प्रयत्न करीन असा विश्वास तुम्हाला देतो.

 प्रश्नोत्तर सत्र

प्रश्न १: “सर, गुंतवणुकीत धोका वाटतो. तो कसा टाळायचा?”

उत्तर: “जोखीम टाळण्यासाठी दोन गोष्टी कराव्या. दीर्घकाळासाठी गुंतवणूक आणि विविधता. पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ ठेवल्यास बाजारातील चढउतार सरासरीने होतात.

ही वाक्यं अर्थशास्त्र आणि गुंतवणुकीच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाची आहेत. चला त्याचं सविस्तर स्पष्टीकरण टप्प्याटप्प्याने पाहूया —

 १. जोखीम म्हणजे काय?

जोखीम म्हणजे एखाद्या गुंतवणुकीवर अपेक्षित परतावा न मिळण्याची शक्यता.

 उदा. शेअर बाजारात तुम्ही एखाद्या कंपनीचे शेअर्स घेतले आणि काही काळात ती कंपनी नुकसानात गेली, तर तुमच्या गुंतवणुकीची किंमत घटू शकते. हीच जोखीम.

 २. जोखीम टाळण्यासाठी पहिली गोष्ट — दीर्घकाळासाठी गुंतवणूक (Long-term Investment)

जेव्हा आपण दीर्घकाळासाठी म्हणजे पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळासाठी गुंतवणूक ठेवतो, तेव्हा बाजारातील चढ-उतार (ups and downs) सरासरी होतात.

शेअर बाजार किंवा म्युच्युअल फंड हे रोज वरखाली होतात, पण दीर्घ काळात त्यांची किंमत सामान्यतः वाढते, कारण अर्थव्यवस्था, उत्पादनक्षमता आणि कंपन्यांचा नफा वाढत जातो.

उदाहरणार्थ:

 जर तुम्ही ₹१,००,००० म्युच्युअल फंडात गुंतवले आणि पहिल्या दोन वर्षांत तो खाली गेला तरी पुढच्या ३–५ वर्षांत तो वाढू शकतो.

 परिणामी सरासरी परतावा स्थिर आणि सकारात्मक राहतो.

 दीर्घकालीन गुंतवणुकीचे फायदे:

बाजारातील तात्पुरते धक्के टाळले जातात

कंपाउंडिंगचा फायदा मिळतो

मनःशांती राहते (वारंवार बदलाची गरज नाही)

३. जोखीम टाळण्यासाठी दुसरी गोष्ट — विविधता (Diversification)

विविधता म्हणजे सगळी गुंतवणूक एका जागी न ठेवता वेगवेगळ्या प्रकारच्या साधनांमध्ये (assets) वाटून ठेवणे.

उदा. १००% पैसे फक्त शेअर बाजारात न ठेवता काही हिस्सा:

म्युच्युअल फंडमध्ये

फिक्स्ड डिपॉझिटमध्ये

सोन्यात

रिअल इस्टेटमध्ये ठेवणे.

 विविधतेचे फायदे:

एखाद्या क्षेत्रात नुकसान झाले तरी इतर क्षेत्रातील नफा तोट्याची भरपाई करतो.

संपूर्ण पोर्टफोलिओचा जोखीम दर कमी होतो.

वेगवेगळ्या आर्थिक परिस्थितीत संतुलन राखले जाते.

 उदाहरणार्थ समजा  जर तुम्ही ₹१,००,००० शेअर बाजारात आणि ₹१,००,००० सोन्यात ठेवले, आणि बाजार घसरला पण सोन्याचा भाव वाढला, तर एकूण गुंतवणुकीवर फारसा तोटा होणार नाही.

 ४. “पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ ठेवल्यास बाजारातील चढउतार सरासरी होतात” याचा अर्थ

शेअर बाजार किंवा म्युच्युअल फंड हे अल्पकालीन काळात खूप अस्थिर असतात.

पण ५–१० वर्षांच्या काळात सरासरी वाढ दर (average growth rate) ठराविक मर्यादेत येतो.

म्हणजे पहिल्या वर्षी नफा, दुसऱ्या वर्षी तोटा, तिसऱ्या वर्षी मोठा नफा — असे झाले तरी एकूण सरासरी परतावा स्थिर राहतो.

त्यामुळे दीर्घकालीन गुंतवणुकीत जोखीम कमी आणि परतावा जास्त असतो.

यावरून आपण हा निष्कर्ष काढू शकतो.

जोखीम टाळण्यासाठी दोनच गुरुकिल्ली आहेत — दीर्घकाळासाठी गुंतवणूक करा आणि गुंतवणुकीत विविधता ठेवा.

यामुळे —

तुम्ही बाजारातील तात्पुरत्या चढउतारांपासून सुरक्षित राहता,

आणि तुमची गुंतवणूक वेळेनुसार वाढत राहते.

प्रश्न २: “जर पगार कमी असेल तर सुरुवात कशी करावी?”

उत्तर: “₹५०० पासूनही SIP सुरू करता येते. महत्त्वाचं म्हणजे ‘सवय’. आपल्याला  बचत करण्याची सवय लागणं महत्वाची आहे.पाच वर्षांनी ती सवयच संपत्ती बनते.”

प्रश्न ३: “गुंतवणूक कधी थांबवावी?”

उत्तर: “निवृत्तीच्या जवळ जाताना हळूहळू कमी करा. पण पूर्णपणे  गुंतवणूक थांबवू नका. काही भाग वाढत राहू द्या म्हणजे महागाईवर मात करता येते.”

प्रश्न ४: “बचत आणि गुंतवणूक यापैकी म्हातारपणी काय उपयोगी पडते?”

उत्तर: “दोन्ही — बचत तातडीच्या गरजांसाठी, आणि गुंतवणूक नियमित उत्पन्नासाठी. म्हातारपणात दोन्हीचा हात लागतो.”

“मित्रांनो,

 बचत म्हणजे सुरक्षिततेचा पाया,

 गुंतवणूक म्हणजे प्रगतीचं छप्पर.

 दोन्ही मिळूनच घर पूर्ण होतं.

आजपासून ठरवा — ‘मी माझ्या पैशाला माझ्यासाठी कामाला लावणार!’

पैसा कमावणं महत्त्वाचं आहे, पण त्याहून मोठं काम आहे तो टिकवणं आणि वाढवणं!”

४ प्रश्न -सर कंपाउंडीग म्हणजे काय?

 “छान प्रश्न विचारला.कंपाउंडिंग (Compounding) म्हणजे “व्याजावर व्याज मिळणे.”

 सोप्या भाषेत सांगायचं झालं तर, तुम्ही जे पैसे गुंतवता, त्यावर तुम्हाला व्याज मिळतं — पण पुढच्या वर्षी तुम्हाला फक्त मूळ रकमेवरच नव्हे तर त्या व्याजावरसुद्धा व्याज मिळतं.

 म्हणजेच, पैशांवर पैसे वाढत राहतात.

उदा.:

 तुम्ही ₹१०,००० गुंतवले आणि दरवर्षी १०% व्याज मिळतं असं धरू.

 पहिल्या वर्षी तुमची रक्कम होते ₹११,००० (१०,००० + १,०००).

 दुसऱ्या वर्षी १०% व्याज हे ₹११,००० वर मिळेल — म्हणजे ₹१,१००.

 आता रक्कम होते ₹१२,१००.

 अशा प्रकारे दरवर्षी वाढणाऱ्या व्याजामुळे पैशांची गती exponential म्हणजेच “गुणाकार पद्धतीने” वाढते.

२. साधं व्याज (Simple Interest) आणि कंपाउंडिंग (Compound Interest) यातील फरक

मुद्दा

साधं व्याज

कंपाउंडिंग (मिश्र व्याज)

व्याज कशावर मिळतं

फक्त मूळ रक्कमेवर

मूळ रक्कम + आधीच्या व्याजावर

वाढण्याची पद्धत

सरळ (रेषीय)

गुणाकाराने (घातांकी)

दीर्घकाळात मिळणारा फायदा

कमी

खूप जास्त

३. कंपाउंडिंगचा “टाइम फॅक्टर” का महत्त्वाचा आहे?

कंपाउंडिंगमध्ये वेळ ही सर्वात मोठी शक्ती आहे. जितका जास्त काळ पैसे गुंतवले जातात, तितका जास्त फायदा होतो.

उदा.:

वर्षे

वार्षिक व्याजदर

सुरुवातीची रक्कम ₹१०,०००

शेवटी मिळणारी रक्कम

५ वर्षे

१०%

₹१०,०००

₹१६,१००

१० वर्षे

१०%

₹१०,०००

₹२५,९००

२० वर्षे

१०%

₹१०,०००

₹६७,२७०

जितका कालावधी वाढतो तितका पैसा वाढण्याचा वेगही वाढतो.

 ४. कंपाउंडिंगचा फायदा कुठे मिळतो?

म्युच्युअल फंड्समध्ये (SIP)

फिक्स्ड डिपॉझिट्स (FD)

पुनरावृत्ती ठेव (RD)

पीपीएफ (Public Provident Fund)

NPS किंवा निवृत्ती निधी योजनेत

या सर्व ठिकाणी तुमचं व्याज “पुन्हा गुंतवले” जाते, त्यामुळे पुढच्या वर्षी जास्त व्याज मिळतं.

५. कंपाउंडिंगचं सूत्र

A = P \times (1 + \frac{r}{n})^{n \times t}

इथे:

A = अंतिम रक्कम

P = सुरुवातीची रक्कम

r = व्याज दर

n = वर्षात किती वेळा व्याज जोडले जाते

t = वर्षांची संख्या

६. “Rule of 72” – तुमचा पैसा किती वर्षात दुप्पट होईल?

७२ ला व्याजदराने भागा.

 उदा. १२% व्याजदर असल्यास —

 ७२ ÷ १२ = ६ वर्षे

 म्हणजे पैसा सहा वर्षांत दुप्पट!

 ७. सारांश

कंपाउंडिंग म्हणजे “पैशांचा वेळेवर आधारित जादूई परिणाम.”

 तुम्ही जितक्या लवकर गुंतवणूक सुरू कराल आणि ती जितका काळ ठेवाल, तितका फायदा प्रचंड वाढतो.

 म्हणूनच म्हणतात —

“Don’t work for money, let your money work for you.”

एवढं बोलून दीक्षित सरांनी समोरच्या श्रोत्यांना  नमस्कार करून ते खाली बसले.

(टाळ्यांचा गजर कितीतरी वेळ थांबत नव्हता)

सूत्रसंचालक दुर्गेश म्हणाला,

“ मित्रांनो आज आपण खूप मोठ्या विषयावर चर्चा करण्यासाठी देशमुख सरांना बोलवलं होतं. देशमुख सरांनी अगदी साध्या  भाषेत  आणि आपल्याला बोर्डावर प्रत्यक्ष दाखवून समजाऊन सांगितलं त्यामुळे आपण सगळेच निर्धास्त झालो आहोत. याशिवाय सर म्हणाले हे भाषण ऐकून सुद्धा तुम्हाला कधी जर अडचण आली तर तुम्ही त्यांना वैयक्तिकरित्या फोन करून विचारू शकता.

 याबरोबरच हा कार्यक्रम संपला आहे असं मी जाहीर करतो आणि सगळ्यांनी अल्पो पहारासाठी आपल्या डायनिंग रूम मध्ये यावं अशी मी विनंती करतो”

यानंतर सगळेच डायनिंग रूम मधे अल्पोपहारासाठी जायला निघाले.

मीनाक्षी वैद्य